Wpisz szukane słowo i wciśnij enter
Najnowsze komentarze

    Joanna Helander

    JOANNA HELANDER, nee Koszyk, was born in Ruda Slaska in 1948. While studying Roman languages and literature at Jagiellonian University in Cracow in 1968, she was arrested for protesting against the invasion of Czechoslovakia by the countries of the Warsaw Pact.
    After emigrating to Sweden in 1971, Joanna Helander finished her schooling in Gothenburg with a degree in photography. Her talents in the medium were soon recognized and when, in Sweden in 1978, she published her first book of photographs, Kobieta (Woman), inspired by her return visits to Poland, she also revealed her gifts as a writer. In 1983, she received the Swedish „Photographer of the Year” award.
    Joanna Helander’s early contacts with artists and intellectuals of Poland’s democratic opposition were instrumental in bringing about the great festival of independent Polish culture which she directed in Sweden in 1981. At that time, she edited „The Gag and the Word”, which included her translations into Swedish of poems by Stanislaw Baranczak and Ryszard Krynicki.
    Together with Bo Persson, she translated a larger selection of Krynicki’s poems, and these, accompanied by her photographs, appeared under the title „The Planet Phantasmagoria” in 1996.
    „Gerard K-Letters from Poland”, the story of her Silesian family, was a great popular success in Sweden when it was published in 1986 and it was subsequently broadcasted as a radio play.
    Photography also took Joanna Helander into filmmaking. On the basis of her own photographs she made the short films „Babcia, Who is a Good Father?”, „Tales of Gerard K” and „Long Live Poland!”. In collaboration with Bo Persson, she directed and co-produced the full-length film, „Eighth Day Theatre” , which won several awards, as well as the films „Returning”, devoted to the fate of her Silesian-Jewish family, and The Twins from Cracow. In October 2014 their new film Waiting for the Moon was premiered in Wrocław.
    Joanna Helander is also well known in Poland where her work has appeared in a number of newspapers, journals, on bookcovers, etc. Her photographs were featured in the books Powroty-Returning, published by A5, and in Anna Bikont and Joanna Szczesny’s Memory’s Rubbish, Friends and Dreams, dedicated to Wislawa Szymborska and published by Proszynski i S-ka. A fragment in Polish from her book Gerard K – Letters from Poland, as well as an interview with the author appeared in the cultural journal ‚Na Glos’, 15/16.

    Urodziła się w Rudzie Śląskiej w 1948 roku. Studiowała romanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, gdzie brała też czynny udział w studenckich „zajściach marcowych” w roku 1968. W tym samym roku została skazana na dziesięć miesięcy więzienia za protest przeciwko inwazji krajów Układu Warszawskiego na Czechosłowację. W roku 1971 wyemigrowała do Szwecji, gdzie bardzo szybko zaaklimatyzowała się i weszła w kontakt z ludźmi o podobnych zainteresowaniach intelektualnych i artystycznych.

    W latach 1974-1976 ukończyła studium fotografii w Göteborgu. Po pięciu latach na emigracji rozpoczęła swoje nieustające powroty do Polski, które odtąd będą głównym źródłem inspiracji w jej pracy artystycznej. W krótkim czasie stała się znanym fotografikiem, a kiedy w 1978 roku ukazała się jej książka „Kobieta”, cykl fotografii i wywiadów z kobietami w Polsce, zdobyła uznanie również jako pisarka. W 1983 roku została Fotografem Roku w Szwecji.

    Jej wcześniejsze kontakty z ludźmi kultury zaangażowanymi w opozycję demokratyczną w Polsce uczyniły ją nieoficjalnym ambasadorem polskiej kultury niezależnej i zaowocowały wielkim festiwalem sztuki, teatru i filmu w Szwecji w 1981 roku. Wtedy to opracowała antologię „Knebel i słowo”, do której m.in. przetłumaczyła na szwedzki wiersze Stanisława Barańczaka oraz zrealizowała film „Niech żyje Polska” oparty na własnych fotografiach i wierszach Ryszarda Krynickiego. W antologii tej opublikowała również teksty Teresy Torańskiej, Aldony Jawłowskiej, Tadeusza Nyczka i innych. Ta niezwykłe wydarzenie, w którym uczestniczyli artyści Grupy Wprost z Krakowa, Teatr Ósmego Dnia, Ryszard Krynicki, Agnieszka Holland i wielu innych ludzi kultury, odbiła się szerokim echem w całej Szwecji i zwróciła uwagę opinii publicznej, która w niedługim czasie miała mobilizować pomoc dla Polski w stanie wojennym.

    Lata stanu wojennego były dla Joanny Helander okresem intensywnych podróży do Polski. Dzięki transportom sprzętu medycznego i uzyskanym w ten sposób wizom, stała się wraz z przyjacielem reżyserem Bo Perssonem ważnym łącznikiem między niezależną opozycją w Polsce a krajami Europy Zachodniej. Wtedy to powstał ich pierwszy półgodzinny film dokumentalny ”Widokówka z podziemia” o Teatrze Osmego Dnia.

    W 1986 roku ukazał się w Szwecji album Joanny Helander „Gerard K – listy z Polski”, opowieść o jej nieżyjącym już ojcu, losach śląskiej rodziny, ale również o losach Polski od czasów drugiej wojny światowej aż do narodzin Solidarności. Książka ta zyskała duży rozgłos i uznanie wybitnych krytyków szwedzkich, a jej specyficzna nowatorska forma została określona mianem „historycznego intymizmu”. „Gerard K”, śląski antybohater, zdobył sympatię również szwedzkich słuchaczy radiowych dzięki słuchowisku w reżyserii Bo Perssona, w którym udział wzięli najbardziej znani i lubiani aktorzy Teatru Dramatycznego w Sztokholmie.

    W połowie lat 80-tych Joanna Helander rozpoczęła wraz z Bo Perssonem realizację długometrażowego filmu dokumentalnego o Teatrze Ósmego Dnia, którego uroczysta premiera miała miejsce w Sztokholmie w 1992 roku. Przy tej okazji zorganizowali również międzynarodowe seminarium „Rola artysty w demokratycznej rewolucji”, w którym udział wzięli oprócz aktorów Teatru Ósmego Dnia, Wladimir Bukowski, Jurgen Fuchs oraz Miklos Haraszti.

    Film ten pokazano na festiwalach filmowych w dwudziestu pięciu krajach, ze strony szwedzkiej był on nominowany do nagrody Oscara i europejskiej nagrody Felix, otrzymał nagrodę specjalną obrony praw człowieka w Pernu w Estonii.

    Dwa lata później miała miejsce premiera filmu „Powroty”, godzinnego dokumentu wokół podróży Joanny Helander do Polski i jej próby zrekonstruowania losów żydowskiej rodziny jej ojca pochodzącej z łuboszyc kołó Opola. Film nagrodzono nagrodą specjalną w Karlovych Varach.
    Ponadto zrealizowała ona filmy: „Bliźniaczki z Krakowa”, „Babcia”, „Kto jest dobrym ojcem”, „Opowieść o Gerardzie K”.
    W roku 1996 ukazał się w Szwecji obszerniejszy wybór wierszy Ryszarda Krynickiego „Planeta Fantasmagoria” w tłumaczeniu Bo Perssona i Joanny Helander. Książka ta zawiera również wybór jej fotografii.

    W 1999 roku Ministerstwo Spraw Zagranicznych Szwecji umożliwiło wydanie albumu w wersji polskiej i szwedzkiej „Gdyby ta Polka była w Szwecji” (wyd. Znak), zawierający oprócz legendarnych już fotografii wokół Nagrody Nobla dla Wisławy Szymborskiej i jej wizyty w Sztokholmie, również portrety pisarzy i artystów z całej Europy.

    W styczniu 2000 roku ukazał się w Szwecji album „Ślady czasu” z tekstami Czesława Miłosza, Adama Zagajewskiego, Pawła Huelle, Joanny Helander oraz jej fotografiami, jak i grafikami artystów Jacka Szewczyka, Mikaela Kihlmana oraz Orjana Wkstroma.
    Jesienią 2003 roku został wydany dwujęzyczny album fotograficzny „Anioł z mojego podwórka”.

    W Polsce publikowano jej fotografie między innymi w „Powrotach” (polsko-angielska wersja z tekstami m.in. Hansa Magnusa Enzensbergera, Waltera Laqueura i Stanisława Barańczaka, wyd. A5), w „Podróżach po Polsce i innym świecie” (polsko-angielska wersja z tekstami Ewy Kuryluk, Ryszarda Krynickiego, Idy Fink), w poświęconej Wisławie Szymborskiej książce Anny Bikont i Joanny Szczęsnej „Pamiątkowe rupiecie, przyjaciele i sny” (wyd. Prószyński i S-ka, 1997) oraz jej wznowienie w wydawnictwie Znak w 2012 roku.

    W 2009 roku ukazał się album poświęcony Teatrowi Ósmego Dnia który zawiera wiele fotografii Joanny Helander.
    Portrety poetów tzw Nowej Fali Ryszarda Krynickiego, Stanisława Barańczaka, Adama Zagajewskiego oraz Julii Hartwig ilustrują okładki ich wyborów wierszy które ukazały się w wydawnictwie A5 w 2014.

    W prasie polskiej opublikowano wiele wywiadów z Joanną Helander, m.in. w „Nagłosie”, „Rzeczpospolitej”, „Gazecie Wyborczej”, „Odrze”, w czasopiśmie „Śląsk”.

    W styczniu 2007 roku ukazała sie w Szwecji książka Władysława Bartoszewskiego „Warto być przyzwoitym” w tłumaczeniu Joanny Helander i Bo Perssona, ilustrowana m.in. fotografiami Joanny Helander.

    Telewizja Polska poświęciła jej program Joanny Gromek pod tytułem „Ślązaczka z Göteborga”, jak i jeden z programów Kazimierza Kutza „Na wesoło, czyli smutno”. Śląsko-niemiecki reżyser Andrzej Klamt poswięcił jej fragment swojego filmu „Kim jestem”.

    Joanna Helander jest laureatką wielu stypendiów Związku Pisarzy Szwedzkich, Związku Artystów Szwedzkich, wyróżniona została nagrodą Miasta Göteborga, nagrodą LO – szwedzkich Związków Zawodowych, oraz wydawniczą nagrodą Johna Casavettes.

    W roku 2001 Minister Spraw Zagranicznych Władysław Bartoszewski odznaczył Joannę Helander i Bo Perssona dyplomem honorowym za promowanie kultury polskiej za granicą.

    W 2012 została odznaczona Krzyżem Wolności i Solidarności przez Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego.

    Ważniejsze wystawy fotograficzne indywidualne i grupowe:
    „Podróże po Polsce i innym świecie” – Centrum Kultury Żydowskiej, Kraków 1999, Pałac Ujazdowski, Warszawa 1999, Theather Gallus, Frankfurt 2000
    „Powroty ciąg dalszy” – Teatr Ósmego Dnia, 2001
    „Ślady czasu”, fotografie Joanny Helander oraz grafiki Jacka Szewczyka, Mikaela Kihlmana, Örjana Wikströma – Zamek Kalmar, Galeria Pod Podłogą, Lublin, BWA Jelenia Góra 2003
    „Kolor ale nie tylko” – Teatr Ósmego Dnia oraz Urząd Miejski Poznań 2004
    „Subtelności śląskie” – Instytut im. Wojaczka, Mikołów 2004
    „Portrety”- Baltic Center, Visby 2004
    „Ludzie z Zatoki Królewskiej” – Kungsviken Harrys Galleri, Biblioteka Miejska, Henån 2004 oraz Teatr Mały, Tychy 2005
    „Czarno-białe, ale nie tylko” – Galleri Rosengångern, Lerum 2006
    „Dokumentalistki”, wystawa zbiorowa – Galeria Zachęta, Warszawa 2008
    ”Teatr Mon amour” wystawa fotografii czarno-białych i kolorowych
    maj w Lund, czerwiec 2008, Biblioteka w Arvika przy okazji festiwalu rockowego, Łaznia, Nowa Huta 2010
    „Fotografie ” – Galeria Bla Huset, Göteborg 2011
    ”Wisława Szymborska”- Książnica Płocka 2013

    Inne:
    tekst do katalogu wystawy Julii Pirotte ”Twarze i dłonie”, ZIH, Warszawa 2012

    Najnowsze filmy reżyseria i scenariusz wraz z Bo Perssonem:
    ”Zaklinacz deszczu”- 6 min, dla Juliana Kornhausera, 2011
    „Walc z Miłoszem” – 37 min. 2011, „Gdyby ta Polka była z nami” 10 min, 2011 -pokaz MOCAK, luty 2012, Muzeum Nobla w Sztokholmie, kwiecień 2012,
    Katowice ArtWizje, maj 2012
    „Wieczorem patrzą na księżyc“ 90 minut film dokumentalny, premiera 2014